Debaty sejmoweXVII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie bezpłatnych porad prawnych dla osób biednych

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację posła Zdzisława Kałamagi w sprawie bezpłatnych porad prawnych dla osób biednych, przekazaną przy piśmie pana marszałka z dnia 28 czerwca 1999 r. SPS-0202-2142/99, uprzejmie wyjaśniam, co następuje:    I. Organami ustawowo powołanymi do udzielania pomocy prawnej i specjalnie pod tym kątem zorganizowanymi są adwokatura i radcostwa prawne. Pomoc prawna jest udzielana przez te organy na zasadzie powszechności. Oznacza to, że usługi tych organów mogą być dostępne dla wszystkich obywateli bez względu na ich sytuację majątkową i osobistą. Obowiązujące przepisy przewidują także możliwość bezpłatnego korzystania z tych usług. Wymienić tu należy przede wszystkim instytucję adwokata lub radcy prawnego z urzędu dla osób niezamożnych. Taką instytucję znają w szczególności przepisy Kodeksu postępowania cywilnego umożliwiające ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu dla osób zwolnionych od kosztów sądowych lub korzystających z ustawowego zwolnienia od takich kosztów (art. 117 K.p.c. i następne), mające zastosowanie także w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (art. 59 ustawy z 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym - DzU nr 74, poz. 368 z późn. zm.), przepisy Kodeksu postępowania karnego, umożliwiające wyznaczenie obrońcy z urzędu (art. 78 K.p.k.), a także art. 48 ust. 2 ustawy z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (DzU nr 102, poz. 643), umożliwiający ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w celu wniesienia skargi konstytucyjnej. Dotyczą one spraw w postępowaniu prawnym, które już się toczy, lub - jak o tym mówi się w art. 114 ust. 1 K.p.c. - sprawy, która ma być wytoczona. Są to zazwyczaj sytuacje, gdy zachodzi pilna potrzeba ochrony naruszonych bądź zagrożonych interesów strony. Jest zasadne, że w takich właśnie przypadkach prawo szczegółowo reguluje możliwość ustanowienia dla strony, której finansowo nie stać na skorzystanie z fachowej pomocy prawnej, adwokata lub radcy prawnego z urzędu, pozostawiając niezależnemu sądowi rozstrzygnięcie w tym przedmiocie. Koszty nieopłaconej pomocy prawnej, przyznanej przez sąd, ponosi skarb państwa.    W innych przypadkach także istnieje możliwość uzyskania porady prawnej adwokata lub radcy prawnego bezpłatnie lub tylko za częściową odpłatnością, ale przepis prawa pozostawia wtedy samemu adwokatowi lub radcy prawnemu ocenę, czy sytuacja materialna lub rodzinna klienta, albo rodzaj sprawy przemawiają za pobraniem opłaty niższej niż przewidują stawki minimalne, bądź zrezygnowaniem z opłaty w całości (zob. § 4 ust. 2 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 1997 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz opłat za czynności radców prawnych - DzU nr 154, poz. 1013). Skutki finansowe wynikające z obniżenia bądź zrezygnowania z opłaty w takich przypadkach ponosi sam adwokat lub radca prawny. Koszty te nie są pokrywane przez skarb państwa.    II. Ponadto trzeba mieć na uwadze, że niezależnie od zinstytucjonalizowanej pomocy prawnej świadczone są również indywidualne bezpłatne usługi prawne w trybie społecznego poradnictwa prawnego. Pomocy tego rodzaju udzielają rozmaite organizacje społeczne w zakresie swoich statutowych zadań, często zatrudniając w tym celu prawników. Dominują w tej działalności porady i opinie prawne, ale możliwe jest także sprawowanie zastępstwa procesowego przez przedstawicieli ściśle określonych organizacji społecznych w niektórych rodzajach spraw cywilnych (zob. np. art. 87 § 3 i 5, art. 465 § 1, art. 585 § 3 w zw. z art. 87 § 3 K.p.c.).    Ze względu na bezumowny, społeczny, dobrowolny i bezpłatny charakter tych usług trudno wiązać z nimi konsekwencje prawne, w szczególności odpowiedzialność prawną za udzieloną w tym trybie wadliwą poradę. Niemniej spełniają one ważną rolę w poszerzaniu świadomości prawnej społeczeństwa i ugruntowywaniu kultury prawnej.    Ewentualna instytucjonalizacja społecznego poradnictwa prawnego nie byłaby rozwiązaniem właściwym, na co wskazuje chociażby nieudana próba stworzenia tzw. społecznych biur poradnictwa prawnego w latach sześćdziesiątych. Ustawa z dnia 19 grudnia 1963 r. o ustroju adwokatury (DzU nr 57, poz. 309 ze zm.) wprowadziła - jako jedną z form wykonywania zawodu przez adwokatów - tzw. społeczne biura pomocy prawnej (art. 3). Mogły być one tworzone przy radach narodowych, związkach zawodowych oraz - za zgodą ministra sprawiedliwości - przy innych organizacjach społecznych. Miały zatrudniać adwokatów na podstawie umowy o pracę. Warunki wynagrodzenia adwokata zatrudnionego w takim biurze miała regulować umowa o pracę, natomiast pomoc prawna klientom biura miała być udzielana bezpłatnie. Minister sprawiedliwości został upoważniony do określenia, w drodze rozporządzenia, zasad tworzenia, zakresu działania, organizacji, funkcjonowania i likwidacji tych biur (art. 108 pkt 2).    Społeczne biura pomocy prawnej w praktyce w ogóle nie powstały. Do końca obowiązywania powołanej wyżej ustawy minister sprawiedliwości nie wydał odpowiedniego rozporządzenia wykonawczego.    III. Interpelacja pana posła Zdzisława Kałamagi dotyczy ˝wprowadzenia przepisów umożliwiających udzielanie bezpłatnych porad prawnych dla osób biednych˝. Należy domniemywać, że panu posłowi nie chodzi o poradnictwo społeczne, dobrowolne, bo do prowadzenia tego rodzaju działalności nie trzeba ustanawiać specjalnej podstawy prawnej, lecz o utworzenie nowych, bądź zobowiązanie już działających, profesjonalnych podmiotów do udzielania bezpłatnych porad prawnych.    W Ministerstwie Sprawiedliwości nie są prowadzone prace nad stworzeniem takich przepisów, niemniej resort dostrzega potrzebę poszukiwania rozwiązań zmierzających do zwiększenia dostępności osób ubogich do fachowego i rzetelnego poradnictwa prawnego i jest otwarty na konkretne propozycje takich rozwiązań. Ministerstwu nie są znane ˝pozytywne opinie Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych˝ w omawianym zakresie, o których wspomina pan poseł Zdzisław Kałamaga w swojej interpelacji.    Minister    Hanna Suchocka    Warszawa, dnia 20 lipca 1999 r.